100 Milyon Dollardan Çox Vəsait Toplayan Füzyon Startapları

100 Milyon Dollardan Çox Vəsait Toplayan Füzyon Startapları

Son illərdə füzyon enerjisi sahəsində böyük irəliləyişlər yaşanır. Bir vaxtlar "həmişə on il uzaqda" deyə zarafat edilən bu texnologiya, artıq investorların diqqətini cəlb edən real bir sahəyə çevrilib. Füzyon, Günəşdə baş verən nüvə reaksiyasını Yer üzündə təkrarlayaraq demək olar ki, sonsuz enerji vəd edir. Əgər startaplar kommersiya baxımından sərfəli füzyon elektrik stansiyaları qura bilsələr, trilyon dollarlıq bazarları alt-üst edə bilərlər.

Füzyon sənayesindəki bu nikbin dalğanın üç əsas səbəbi var: daha güclü kompüter çipləri, daha inkişaf etmiş süni intellekt və güclü yüksək temperaturlu superkeçirici maqnitlər. Bu üç amil birlikdə daha mürəkkəb reaktor dizaynlarına, daha yaxşı simulyasiyalara və daha mürəkkəb idarəetmə sistemlərinə imkan yaradıb. 2022-ci ilin sonunda ABŞ Enerji Departamentinin laboratoriyası idarə olunan füzyon reaksiyasında ilk dəfə olaraq lazerlərin yanacaq qranuluna verdiyi enerjidən daha çox enerji əldə etməyi bacardı. Bu təcrübə elmi tarazlıq nöqtəsini keçsə də, kommersiya tarazlığına hələ çox var idi. Lakin bu, əsas elmin doğru olduğunu sübut edən uzun zamandır gözlənilən bir addım idi.

Commonwealth Fusion Systems (CFS)

Commonwealth Fusion Systems (CFS) hazırda füzyon şirkətləri arasında ən çox vəsait toplayan startapdır. Şirkət bu günə qədər bütün özəl füzyon kapitalının təxminən üçdə birini cəlb edib. Avqust ayında bağlanan son raundda 863 milyon dollar toplayan CFS-nin ümumi vəsaiti 3 milyard dollara yaxınlaşıb. Bu, şirkətin 1.8 milyard dollarlıq B Seriyası raundundan dörd il sonra gələn böyük bir investisiya idi.

CFS hazırda Massaçusets ştatında "Sparc" adlı ilk nümunə elektrik stansiyasını inşa edir. Bu stansiya "kommersiya baxımından əhəmiyyətli" səviyyədə enerji istehsal etmək məqsədi daşıyır. Sparc-ın reaktoru "tokamak" dizaynındadır və formal olaraq pişiyə bənzəyir. D formalı kəsiyi yüksək temperaturlu superkeçirici lentlə sarılıb. Bu lent enerji verdikdə güclü bir maqnit sahəsi yaradır və həddindən artıq qızmış plazmanı sıxışdıraraq saxlayır. Reaksiyadan yaranan istilik buxara çevrilir və turbini döndərir.

CFS maqnitlərini Massaçusets Texnologiya İnstitutu (MIT) ilə əməkdaşlıq içərisində hazırlayıb. Şirkətin baş direktoru və həmtəsisçisi Bob Mumgaard MIT-də füzyon reaktor dizaynları və yüksək temperaturlu superkeçiricilər üzərində tədqiqatçı kimi çalışıb. CFS Sparc-ı 2026-cı ilin sonu və ya 2027-ci ilin əvvəlində işə salmağı planlaşdırır. Daha sonra isə "Arc" adlı kommersiya elektrik stansiyasının tikintisinə başlayacaq. Bu stansiya 400 meqavat elektrik enerjisi istehsal edəcək və Virciniya ştatının Riçmond şəhəri yaxınlığında tikiləcək. Google şirkəti artıq bu stansiyanın istehsal edəcəyi enerjinin yarısını almağa razılaşıb. CFS-nin investorları arasında Breakthrough Energy Ventures, The Engine və Bill Gates də var.

TAE Technologies

TAE Technologies (əvvəlki adıyla Tri Alpha Energy) 1998-ci ildə Norman Rostoker tərəfindən Kaliforniya Universiteti, Irvayn əsasında qurulub. Bu şirkət "sahəyə tərs konfiqurasiya" adlı bir texnologiyadan istifadə edir. Lakin onların metodunda maraqlı bir fərq var: iki plazma atəşi reaktorun ortasında toqquşduqdan sonra şirkət plazmanı əlavə hissəciklərlə bombalayır. Bu yanaşma plazmanın daha sabit qalmasına və daha uzun müddət reaksiya verməsinə kömək edir. TAE Technologies uzun müddətdir bu sahədə çalışır və böyük təcrübəyə malikdir.

Füzyon Enerjisinin Gələcəyi

Füzyon startapları artıq yalnız elmi laboratoriyalarda deyil, real dünyada da böyük addımlar atır. Hər bir şirkətin fərqli bir texnoloji yanaşması var. Bəziləri tokamak dizaynına üstünlük verir, bəziləri isə stellarator və ya digər alternativ konfiqurasiyaları sınayır. Lakin hamısının ortaq məqsədi eynidir: təmiz, təhlükəsiz və demək olar ki, tükənməz enerji mənbəyi yaratmaq.

Azərbaycan kimi enerji resursları ilə zəngin ölkələr üçün də füzyon texnologiyası gələcəkdə böyük əhəmiyyət kəsb edə bilər. Əgər bu texnologiya kommersiya uğuru qazanarsa, qlobal enerji bazarı tamamilə dəyişə bilər. Hazırda CFS kimi şirkətlər bu yarışda öndə görünsə də, digər startaplar da sürətlə irəliləyir. Növbəti on il ərzində füzyon enerjisinin kommersiya reallığına çevrilməsi mümkün görünür. Bu, bəşəriyyət üçün enerji bolluğu dövrünün başlanğıcı ola bilər.

İnvestorların bu sahəyə marağı getdikcə artır. Çünki füzyon enerjisi nəinki ətraf mühitə zərər vermir, həm də demək olar ki, sonsuz bir enerji mənbəyidir. Hazırkı nüvə parçalanma reaktorlarından fərqli olaraq, füzyon reaktorları uzunömürlü radioaktiv tullantılar yaratmır və nüvə qəzası riski daşımır. Bu xüsusiyyətlər füzyon enerjisini gələcəyin ən perspektivli enerji mənbələrindən birinə çevirir.