440 Qiqavatlıq Partlayış: Pacific Fusion Nüvə Sintezində Yeni Mərhələyə Keçir

440 Qiqavatlıq Partlayış: Pacific Fusion Nüvə Sintezində Yeni Mərhələyə Keçir

Kaliforniya ştatında yerləşən Pacific Fusion startapı, nüvə sintezi sahəsində mühüm bir addım atdı. Şirkət, cəmi 80 nanosaniyə ərzində 440 giqavat enerji istehsal edə bilən yeni pulser modul prototipini təqdim etdi. Bu göstərici, bütün ABŞ elektrik şəbəkəsinin ümumi gücündən təxminən 100 dəfə çoxdur. Ancaq bu enerji çox qısa müddətə, bir göz qırpımından milyonlarla dəfə sürətli şəkildə əldə edilir.

Bu uğur, Pacific Fusion-un nümayiş məqsədli sintez elektrik stansiyasının tikintisinə başlamaq üçün lazım olan texniki hədəfi vurduğu anlamına gəlir. Şirkət rəhbərliyi, nəhəng yük konteyneri ölçüsündəki bu prototipin sınaq nəticələrinin, onlara maliyyə dəstəyinin növbəti hissəsini açmağa imkan verdiyini bildirir. Xatırladaq ki, Pacific Fusion-un A Seriyalı investisiya raundu 1 milyard dolları ötüb və şirkət bu məbləği hissə-hissə alır.

Niyə Hissə-Hissə Maliyyələşmə?

Pacific Fusion, maliyyəni hissələrlə əldə etmək modelini seçib. Bu yanaşma daha çox biotexnologiya şirkətlərində rast gəlinir. Məqsəd, hər dəfə böyük məbləğdə pul axtarışına vaxt itirmədən, birbaşa texniki hədəflərə fokuslanmaqdır. Şirkətin texniki direktoru Keith LeChien-in sözlərinə görə, bu model onlara "başlarını aşağı salıb" işləməyə imkan verir. Yəni, vaxtlarının 20-50 faizini növbəti maliyyə mənbəyini axtarmağa sərf etmirlər.

Bu yanaşma, startapın sırf elmi və mühəndislik problemlərinə diqqət yetirməsinə şərait yaradır. Nüvə sintezi kimi mürəkkəb bir sahədə hər bir texniki addımın dəqiq atılması çox vacibdir. Pacific Fusion-un seçdiyi bu yol, onlara daha sürətli irəliləmək imkanı verir.

İnertial Konfinement Texnologiyası Nədir?

Pacific Fusion, inertial konfinement adlanan bir sintez üsulunu inkişaf etdirir. Bu texnologiyada, xüsusi hazırlanmış kiçik bir yanacaq hədəfi (sanki pozanın ucundakı rezin parçası ölçüsündə) böyük bir elektrik cərəyanı ilə sıxışdırılır. Bu elektrik impulsu, yanacaq ətrafında güclü bir maqnit sahəsi yaradır. Maqnit sahəsi isə yanacaq içindəki atomları o qədər sıxır ki, onlar birləşir (füzyon) və nəhəng miqdarda enerji açığa çıxarır.

Şirkətin planlaşdırdığı nümayiş stansiyasında 156 ədəd tam ölçülü pulser modulu olacaq. Hər bir modulda 32 ədəd dairəvi kondensator yerləşəcək. Bu kondensatorlar və açarlar, mükəmməl vaxtlaşdırılmış şəkildə işləyərək, hər biri təxminən 100 nanosaniyə davam edən elektrik impulsları yaradacaq. Əsas çətinlik, bütün bu kondensatorların eyni anda və dəqiq vaxtda enerjilərini boşaltmasını təmin etməkdir. Əgər vaxtlama xətası olarsa, yanacaq hədəfi lazımi sıxılma sürətinə çata bilməz və sintez reaksiyası baş verməz.

Nüvə Sintezində Tarixi Bir Məqam

İnertial konfinement, bu günə qədər insanların idarə olunan sintez reaksiyasında "elmi tarazlıq" adlanan həddi keçə bildiyi yeganə üsuldur. Bu, reaksiyaya başlamaq üçün sərf olunan enerjidən daha çox enerji istehsal etmək deməkdir. Bu uğura ilk dəfə Lawrence Livermore Milli Laboratoriyasındakı Milli Alovlandırma Qurğusu (NIF) nail olub. Ancaq NIF çox bahalı və böyük lazerlərdən istifadə edir. Pacific Fusion isə daha ucuz olan elektrik açarları və kondensatorlardan istifadə edərək eyni effekti əldə etməyi hədəfləyir.

Pacific Fusion-un növbəti böyük vəzifəsi, kiçik prototipdən tam ölçülü pulser moduluna keçiddir. Şirkət, bu tam ölçülü modulun sınaq nəticələrini gözləmədən, nümayiş stansiyasının tikintisinə bu yay başlayacaq. Məqsəd, stansiyanın öz işləməsi üçün lazım olan enerjidən daha çox elektrik enerjisi istehsal etməsidir. Bu, hələ heç bir sintez şirkətinin bacarmadığı bir işdir. "Bu yay həmin obyekt üçün kürəklər torpağa girəcək" deyən LeChien, şirkətin bu sahədə nə qədər iddialı olduğunu göstərir.

Azərbaycan Üçün Nə Deməkdir?

Dünya üzrə enerji böhranı və karbon emissiyalarının azaldılması tələbi, alternativ enerji mənbələrinə marağı artırır. Nüvə sintezi texnologiyası, Azərbaycan kimi enerji ixracatçısı ölkələr üçün də uzunmüddətli perspektivdə maraqlı ola bilər. Əgər Pacific Fusion və digər şirkətlər kommersiya miqyasında işləyən sintez reaktorları qura bilsələr, bu, dünya enerji bazarını tamamilə dəyişdirə bilər. Azərbaycanın elmi ictimaiyyəti və energetika mütəxəssisləri, bu texnologiyanın inkişafını diqqətlə izləməlidir. Sintez enerjisi, günəş və külək kimi bərpa olunan mənbələrin fasiləliliyini aradan qaldıra biləcək, təmiz və bol bir enerji qaynağı vəd edir.

Pacific Fusion-un bu son uğuru, nüvə sintezinin sadəcə bir elmi laboratoriya təcrübəsi olmadığını, getdikcə real bir enerji mənbəyinə çevrildiyini göstərir. Qarşıdakı illər bu texnologiyanın taleyini həll edəcək. Və Azərbaycan da daxil olmaqla, bütün dünya bu inkişafı maraqla izləyəcək.