ABŞ ASML-nin ən qabaqcıl çip avadanlığının Çində olduğunu deyir, ASML isə bunu inkar edir

ABŞ ASML-nin ən qabaqcıl çip avadanlığının Çində olduğunu deyir, ASML isə bunu inkar edir

Son günlərdə texnologiya dünyasında maraqlı bir hadisə baş verib. ABŞ Ticarət Naziri Howard Lutnick, ASML şirkətinin yüksək vəzifəli rəhbərləri ilə keçirdiyi görüşlərdə narahatlığını bildirib. O, Hollandiyanın çip istehsalı avadanlıqları üzrə ixtisaslaşmış nəhəng şirkəti ASML-nin ən qabaqcıl qurğularından birinin - EUV (ekstremal ultrabənövşəyi) litografiya maşınının Çinə göndərildiyindən şübhələnir.

Bu, sadəcə bir şübhə deyil, ciddi bir ittihamdır. ABŞ rəsmiləri Bloomberg-ə verdikləri açıqlamada, ASML-nin Çinə EUV ilə əlaqəli komponentlər və nəqliyyat avadanlıqları göndərdiyinə dair sübutlarının olduğunu iddia edirlər. Lakin maraqlıdır ki, bu sübutları nə Bloomberg-ə, nə də görünür, ASML-nin özünə göstərməkdən imtina edirlər.

ASML isə qəti şəkildə bildirir ki, Çində belə bir maşın mövcud deyil və heç vaxt olmayıb. Şirkət rəhbərliyi, hər bir maşının izlənildiyini və onların ya nəzarət altında olan müştərilər tərəfindən istifadə edildiyini, ya da sökülərək şirkətə geri qaytarıldığını vurğulayır.

Bu niyə bu qədər vacibdir?

ASML adını eşitməmisinizsə, təəccüblənməyin. Bu şirkət adi istifadəçilər üçün tanış olmasa da, qlobal AI (süni intellekt) inkişafında Nvidia və digər nəhənglərdən sonra ən mühüm şirkətlərdən biridir. ASML, dünyada yeganə şirkətdir ki, EUV litografiya maşınlarını istehsal edir. Bu maşınlar olmadan ən müasir çipləri çap etmək mümkün deyil.

TSMC kimi nəhəng istehsalçıların Nvidia və Apple üçün hazırladığı hər bir qabaqcıl prosessor, məhz ASML-nin bu qurğularından asılıdır. Şirkətin bu sahədə heç bir rəqibi yoxdur və bu inhisarçı mövqe, ASML-ni Avropanın ən dəyərli dövlət şirkətinə çevirib. Hazırda onun bazar dəyəri təxminən 700 milyard dollar civarındadır.

Ekspertiza nəzarəti və Çin faktoru

ABŞ-ın bu qədər narahat olmasının səbəbi aydındır. Əgər həqiqətən də bir EUV maşını Çinə düşübsə, bu, ABŞ-ın son illərdə qurduğu ixrac nəzarəti rejiminin ən böyük pozuntularından biri olacaq. Bu nəzarət mexanizminin məqsədi, qabaqcıl AI texnologiyalarının Çin hərbi və sənaye bazasına keçməsinin qarşısını almaqdır.

Maraqlıdır ki, ASML-nin baş direktoru Christophe Fouquet, bu iddialar ortaya çıxmamışdan altı həftə əvvəl verdiyi müsahibədə məsələyə aydınlıq gətirib. O, şirkətin göndərdiyi hər bir maşını izlədiyini, işçilər arasında xüsusi daxili təhlükəsizlik divarı qurduğunu və Çindəki əməkdaşlarının EUV texnologiyasına girişinin olmadığını bildirib.

Fouquet-nin sözlərinə görə, EUV maşınının yaradılması 20 illik araşdırma tələb edib və bu maşını tərs mühəndislik yolu ilə kopyalamaq sadəcə mümkün deyil. O, vurğulayıb ki, heç vaxt belə bir maşına sahib olmamış bir şirkət onu təkrar istehsal edə bilməz.

Azərbaycan kontekstindən baxış

Bu hadisə bizə göstərir ki, qlobal texnologiya müharibəsi getdikcə mürəkkəbləşir. Çip istehsalı və AI texnologiyaları artıq sadəcə iqtisadi deyil, həm də strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan kimi ölkələr üçün bu, bir neçə dərs verir:

• Texnologiya müstəqilliyi və milli təhlükəsizlik arasında sıx əlaqə var
• Qabaqcıl texnologiyalara nəzarət, dövlətlərarası münasibətlərdə əsas vasitəyə çevrilir
• Yerli texnologiya ekosisteminin inkişafı, xarici asılılığı azaltmaq üçün vacibdir

Hazırda ABŞ və ASML arasında davam edən bu gərginlik, yəqin ki, daha da artacaq. ABŞ rəsmiləri sübutlarını təqdim edəcəkmi? ASML iddiaları təkzib edə biləcəkmi? Bunlar qarşıdakı həftələrdə aydınlaşacaq. Lakin bir şey dəqiqdir: bu hadisə qlobal çip sənayesində yeni bir dövrün başlanğıcı ola bilər.

Texnologiya dünyasında baş verən bu cür hadisələri izləmək, hər birimiz üçün faydalıdır. Çünki bu inkişaflar, nəticə etibarilə, istifadə etdiyimiz smartfonlardan tutmuş, süni intellekt sistemlərinə qədər hər şeyə təsir göstərir. Siz də bu mövzuda yenilikləri izləməyə davam edin.