ASML-in Çinə ən qabaqcıl çip avadanlığını göndərməsi ilə bağlı ABŞ və şirkət arasında ziddiyyət

ASML-in Çinə ən qabaqcıl çip avadanlığını göndərməsi ilə bağlı ABŞ və şirkət arasında ziddiyyət

Son günlər ABŞ-ın Ticarət Departamenti ilə Hollandiyanın ASML şirkəti arasında maraqlı bir mübahisə yaşanır. ABŞ rəsmiləri iddia edir ki, ASML-in ən qabaqcıl çip istehsal alətlərindən biri Çində ola bilər. Lakin ASML bu iddianı qəti şəkildə rədd edir. Gəlin bu məsələni daha yaxından araşdıraq.

Bloomberg-in məlumatına görə, ABŞ Ticarət Katibi Howard Lutnick bir neçə görüşdə ASML-in yüksək rəhbərliyinə narahatlığını bildirib. O, ASML-in istehsal etdiyi EUV (ekstremal ultrabənövşəyi) maşınlarından birinin Çinə göndərildiyindən şübhələnir. Bu maşınlar dünyada ən qabaqcıl çip sxemlərini çap edə bilən yeganə avadanlıqdır.

Xatırladaq ki, ABŞ-ın ilk Trump administrasiyası dövründən etibarən ASML-ə Çinə EUV maşınlarının satışı qadağan edilib. Bu qadağa hələ də qüvvədədir. Əgər iddia doğru olsa, bu, ABŞ-ın ixrac nəzarəti qaydalarının ciddi şəkildə pozulması demək olardı.

ABŞ rəsmiləri Bloomberg-ə verdikləri məlumatda ASML-in Çinə EUV ilə əlaqəli komponentlər və nəqliyyat avadanlığı göndərdiyinə dair sübutları olduğunu deyiblər. Lakin maraqlıdır ki, onlar bu sübutları nə Bloomberg-ə, nə də ASML-ə göstərməyiblər. Ticarət Departamenti isə Çində faktiki EUV sisteminin olması ilə bağlı Bloomberg-in suallarına cavab verməyib.

ASML isə öz mövqeyində qətiyyətlidir. Şirkət rəsmən bəyan edib ki, Çində heç bir EUV maşını yoxdur və heç vaxt olmayıb. Pəs bunun fonunda nə baş verir? Gəlin bu məsələnin niyə bu qədər vacib olduğunu anlayaq.

ASML niyə bu qədər əhəmiyyətlidir?

ASML adı çoxlarına tanış olmasa da, bu şirkət müasir texnologiyanın təməl daşıdır. ASML dünyada EUV litografiya maşınlarını istehsal edən yeganə şirkətdir. Bu maşınlar olmadan ən qabaqcıl çipləri istehsal etmək mümkün deyil.

TSMC kimi nəhəng çip istehsalçıları Nvidia və Apple-ın çiplərini məhz ASML-in avadanlıqları ilə istehsal edir. ASML bu texnologiyanı inkişaf etdirmək üçün təxminən 20 il vaxt və milyardlarla dollar sərf edib. Hazırda bu sahədə ikinci bir təchizatçı yoxdur.

Bu inhisar ASML-i Avropanın ən dəyərli dövlət şirkətinə çevirib. Şirkətin bazar kapitallaşması hazırda təxminən 700 milyard dollar civarındadır. Bu rəqəm son bir ildə süni intellektə olan tələbat səbəbindən kəskin artıb.

ASML-in Çinə EUV maşını göndərməsi niyə problemdir?

Çinə hətta bir EUV maşınının belə göndərilməsi ABŞ-ın son illərdə qurduğu ixrac nəzarəti rejiminin ən ciddi pozuntularından biri olardı. ABŞ bu rejimlə Çinin hərbi və sənaye bazasının qabaqcıl süni intellekt qabiliyyətlərinə çıxışını məhdudlaşdırmağa çalışır.

ASML-in baş direktoru Christophe Fouquet bu məsələ ilə bağlı maraqlı açıqlamalar verib. O, altı həftə əvvəl verdiyi müsahibədə bildirib ki, şirkət istehsal etdiyi hər bir maşını izləyir. Bu maşınlar ya nəzarət edilən müştərilərin aktiv istifadəsindədir, ya da sökülərək şirkətə qaytarılıb.

Fouquet həmçinin qeyd edib ki, ASML illər əvvəl daxili bir təhlükəsizlik sistemi qurub. EUV texnologiyasına, sənədləşməyə və təlimlərə çıxışı olan işçilərlə olmayanlar arasında ciddi bir divar var. Çindəki işçilər bu divarın o biri tərəfində yerləşdirilib.

ASML rəhbərinin maraqlı izahı

Fouquet müsahibəsində maraqlı bir məqama da toxunub. O bildirib ki, ASML-in EUV maşınını istehsal edə bilməsinin yeganə səbəbi, onun 80 faizinin artıq mövcud biliklər əsasında qurulmasıdır. Tamamilə yeni olan EUV işığının yaradılması problemini həll etmək isə təkbaşına 20 il çəkib.

Onun əsas mesajı aydındır: heç vaxt əlinizdə olmayan bir maşını tərs mühəndisliklə kopyalaya bilməzsiniz. Yəni Çin heç vaxt EUV maşınına sahib olmayıbsa, onu surətləşdirməsi də mümkün deyil.

Bu məsələ hələ də aydınlaşmayıb. ABŞ iddiasını sübut etmək üçün hələ də konkret dəlil təqdim etməyib. ASML isə öz mövqeyində qətiyyətlidir. Zaman göstərəcək ki, bu mübahisə necə nəticələnəcək. Lakin bir şey dəqiqdir: bu məsələ qlobal çip sənayesi və texnologiya müharibəsi üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir.