Hindistanlı fermer üçün AI: İnternetsiz işləyən cihaz 22 dildə danışır
Texnologiya dünyasında böyük dəyişikliklər baş verir. Süni intellekt artıq yalnız böyük şirkətlərin əlində olan bir alət deyil. Current AI adlı qeyri-komme
Hindistanlı fermer üçün AI: İnternetsiz işləyən cihaz 22 dildə danışır
Texnologiya dünyasında böyük dəyişikliklər baş verir. Süni intellekt artıq yalnız böyük şirkətlərin əlində olan bir alət deyil. Current AI adlı qeyri-kommersiya təşkilatı süni intellekti hər kəs üçün açıq və əlçatan etmək üçün çalışır. Onların məqsədi internetin ilk dövrlərindəki kimi açıq bir sistem qurmaqdır.
Təsəvvür edin ki, Hindistanın ucqar bir kəndində fermersiniz. Bitkiniz xəstələnib və siz onun haqqında məlumat axtarmaq istəyirsiniz. Amma siz ingilis dilini bilmirsiniz. Current AI məhz bu problemi həll etmək üçün yaradılıb. Onların hazırladığı Suno Sutra adlı cihaz cibinizə sığır və heç bir internet bağlantısı olmadan 22 Hindistan dilində işləyir.
Bu cihaz Hindistan hökumətinin AI dil bölməsi Bhashini ilə əməkdaşlıq nəticəsində yaranıb. Cihaz tamamilə açıq mənbə kodludur. Yəni hər hansı bir tərtibatçı onu götürüb inkişaf etdirə bilər. Bu, yerli dillərin və mədəniyyətlərin qorunması üçün böyük bir addımdır.
Niyə açıq süni intellekt vacibdir?
Hazırda dünyadakı bütün böyük AI sistemləri - OpenAI, Google, Anthropic - özəl şirkətlərə məxsusdur. Bu isə o deməkdir ki, bu texnologiyaya nəzarət bir neçə şirkətin əlində cəmləşib. Current AI-nin CEO-su Ayah Bdeir deyir: "Əgər AI həqiqətən həyatımızın hər tərəfinə təsir edəcək bir texnologiyadırsa, onun ictimai bir alternativi olmalıdır. Necə ki, World Wide Web hər kəs üçün pulsuz idi."
Bu fikir xüsusilə Azərbaycan kimi ölkələr üçün çox önəmlidir. Çünki dünyada danışılan dillərin yarısı yox olma təhlükəsi ilə üz-üzədir. İngilis dili ən böyük dil modellərini idarə edərkən, digər dillər və onlarla birlikdə mədəniyyətlər geridə qalır.
Bdeir böyük texnologiya şirkətlərinin çoxdilli modellər qurmasını tənqid edir. Onun sözlərinə görə, bu şirkətlər yalnız öz bazar paylarını genişləndirmək üçün işləyir. "Yerli dillər üçün missioner İncil tərcümələri təlim məlumatına çevrilir, heç kim icazə verməmişdən əvvəl" - deyə o vurğulayır.
Dil mədəniyyətin daşıyıcısıdır
Məsələ təkcə dildən ibarət deyil. AI-nin bir dildə danışa bilməsi onun həmin mədəniyyəti anlaması demək deyil. "Dil bilik, ənənə, yaddaş və kimliyin nəsildən-nəslə ötürülmə üsuludur. Bir texnologiya sizin dilinizdə danışa bilmirsə, o sizin mədəniyyətinizi də daşıya bilməz" - deyə Bdeir izah edir.
Current AI 2025-ci ilin fevralında Martin Tisne tərəfindən təsis edilib. Təşkilat çox sürətlə irəliləyir. Keçən ay onlar dörd təşkilata 3.2 milyon dollar qrant ayırdılar. Bu yaxınlarda isə Cenevrədə keçirilən AI for Good Sammitində açıq mənbəli bir AI chatbot təqdim etdilər.
Current AI "dövlət-özəl tərəfdaşlığı" modeli ilə işləyir. Yəni hökumətlər, şirkətlər və xeyriyyə təşkilatları bir araya gələrək ictimai maraqlara xidmət edən texnologiyaları maliyyələşdirir. Fransa hökuməti təşkilata 100 milyon dollar ayırıb. Ford Fondu, MacArthur Fondu, DeepMind və Salesforce da bu işə qoşulub. Ümumi maliyyə 400 milyon dolları keçib.
Bu model Azərbaycan üçün nə deməkdir?
Azərbaycan dili və digər türk dilləri üçün də oxşar layihələr mümkündür. Açıq mənbəli AI modelləri yerli dillərimizi qorumağa və inkişaf etdirməyə kömək edə bilər. Kənd təsərrüfatından tutmuş təhsilə qədər bir çox sahədə bu texnologiyadan istifadə etmək olar.
Current AI-nin yanaşması göstərir ki, texnologiya inkişaf edərkən heç kəs geridə qalmamalıdır. İstər Hindistanlı fermer, istərsə də Azərbaycanlı tələbə - hər kəs öz ana dilində AI-dən faydalana bilməlidir. Bu, təkcə texnoloji deyil, həm də mədəni bir məsələdir.
Bdeir-in dediyi kimi: "Açıq sistemlərdə təkmilləşmələr hər kəsə fayda verir, heç kim kənarda qalmır və icmalar öz məlumatlarına nəzarət edir." Bu fəlsəfə gələcəyin AI infrastrukturunun əsasını təşkil edə bilər.