Kosmik peyk ilk dəfə öz başına məlumat tapmağı öyrəndi — bu nə deməkdir?

Kosmik peyk ilk dəfə öz başına məlumat tapmağı öyrəndi — bu nə deməkdir?

2026-cı ilin aprel ayında kosmik texnologiya tarixində əlamətdar bir hadisə baş verdi. İlk dəfə olaraq, Yer müşahidə peyki insan analitiklərin köməyi olmadan özü məlumat tapmağı bacardı. Bu, kosmosda süni intellektin istifadəsi üçün yeni bir dövrün başlanğıcıdır.

Peyk necə "düşünməyi" öyrəndi?

Loft Orbital şirkəti tərəfindən inşa edilən Yam-9 adlı peyk, NASA-nın Reaktiv Hərəkət Laboratoriyası (JPL) tərəfindən hazırlanmış xüsusi proqram təminatı ilə təchiz edilmişdir. Bu proqram təminatı Google DeepMind-in Gemma 3 modeli üzərində qurulmuşdur. Gemma 3, vizual-dil modeli (VLM) adlanan bir süni intellekt növüdür.

Bu model iki əsas qabiliyyəti birləşdirir: mətnləri başa düşmək və şəkilləri analiz etmək. Yəni siz peykə sadə dildə "dəmir yolu qovşaqları ətrafında infrastrukturu tap" deyə bilərsiniz və o, bunu yerinə yetirir. Əvvəllər peyklər sadəcə məlumat toplayır və Yerə göndərirdi. Analitiklər isə bu məlumatları saatlarla, hətta günlərlə analiz edirdi.

Bu kəşf nə üçün vacibdir?

Bu yeniliyin iki əsas faydası var. Birincisi, peyklər artıq özləri ilkin məlumat seçimi edə bilər. Bu, analitiklərin iş yükünü xeyli azaldır. İkincisi, bu, gələcəkdə kosmosda daha böyük süni intellekt sistemlərinin işlədilməsi üçün bir nümunədir.

Loft Orbital-ın süni intellekt üzrə rəhbəri Paul Lasserre deyir: "Bu, kosmosda daim aktiv olan patrul təbəqələrinin qapısını açır. Siz peykə 'bu sərhədi izlə və şübhəli bir şey görəndə mənə xəbər ver' kimi göstəriş verə bilərsiniz."

Texniki tərəflər necə işləyir?

Yam-9 peyki 2025-ci ilin payızında orbitə buraxılmışdır. O, Nvidia Jetson Orin AGX adlı güclü bir prosessorla təchiz edilmişdir. Bu prosessor kosmosda hesablama əməliyyatları üçün ən qabaqcıl çiplərdən biridir.

NASA JPL-in süni intellekt qrupunun texniki rəhbəri Juan Delfa Victoria, NAVI-Orbital adlı proqram paketini hazırlamışdır. Bu paket, Gemma 3 modelinin peykdə işləməsi üçün xüsusi olaraq optimallaşdırılmışdır. Mühəndislər proqram təminatını yığcamlaşdıraraq onun yaddaş tələblərini azaltmışdır.

Gələcəkdə bizi nə gözləyir?

Bu, kosmosda vizual-dil modelinin istifadə edildiyi ilk hadisədir. Lakin digər şirkətlər də bu texnologiyanı tətbiq etməyə hazırlaşır. Məsələn, Planet Labs şirkəti artıq öz peyklərində oxşar prosessorlardan istifadə edir. Hazırda onlar sadə obyekt aşkarlama işləri görür, lakin gələcəkdə daha mürəkkəb süni intellekt tətbiqləri üzərində işləyirlər.

Kepler Communications şirkəti isə kosmosda ən çox GPU-ya sahib olan şirkətdir. Onlar vizual-dil modellərini kosmosda sınaqdan keçirib-keçirmədiklərini açıqlamır, lakin bu sahədə araşdırmaların getdiyi məlumdur.

Bu texnologiya Azərbaycan üçün nə vəd edir?

Bu yenilik Azərbaycan üçün də böyük əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmizdə kənd təsərrüfatı, neft-qaz sektoru və sərhəd təhlükəsizliyi kimi sahələrdə peyk məlumatlarından istifadə edilir. Vizual-dil modelləri sayəsində bu məlumatların emalı daha sürətli və dəqiq ola bilər.

Məsələn, kənd təsərrüfatında peyk avtomatik olaraq suvarma problemlərini və ya xəstə bitkiləri aşkar edə bilər. Neft kəmərlərinin monitorinqi daha asanlaşar. Sərhəd təhlükəsizliyində isə peyk şübhəli hərəkətləri dərhal xəbər verə bilər.

Süni intellekt kosmosda yeni standartdır

Bu hadisə göstərir ki, süni intellekt kosmosda da insan əməyini əvəz edə bilər. Peyklər artıq sadəcə məlumat toplayan qutular deyil. Onlar "düşünən", qərar verən və insanlarla təbii dildə ünsiyyət quran sistemlərə çevrilir.

Yaxın gələcəkdə peyklərlə "danışmaq" və onlara tapşırıqlar vermək adi hala çevriləcək. Siz sadəcə "bu bölgədə dəyişiklikləri izlə" deyəcəksiniz və peyk qalan işi özü görəcək. Bu, kosmik texnologiyaları daha əlçatan və faydalı edəcək.

Azərbaycanın da bu sahədə addımlar atması, yerli peyk proqramlarında süni intellektin tətbiqi ölkəmizin texnoloji inkişafına töhfə verə bilər. Dünya kosmik süni intellekt yarışına başlayıb və bu yarışda iştirak etmək üçün hələ vaxt var.