Mythos, şifrələmə və casus proqramlar: Kiber ixrac nəzarəti niyə işləmir?

Mythos, şifrələmə və casus proqramlar: Kiber ixrac nəzarəti niyə işləmir?

Son günlərdə ABŞ hökuməti, milli təhlükəsizlik narahatlıqlarını əsas gətirərək, Anthropic şirkətinin güclü süni intellekt modelləri olan Fable və Mythos-un ixracını məhdudlaşdırdı. Bu qərar, süni intellekt sahəsində ixrac nəzarətinin effektivliyini sınayan ilk real sınaq olaraq qiymətləndirilir. Bəs görəsən, bu yanaşma keçmişdə nə qədər uğurlu olub? Gəlin tarixə nəzər salaq.

Anthropic, Mythos modelini aprel ayında təqdim edərkən onu "interneti alt-üst edə biləcək qüdrətli bir kiber silah" kimi təqdim etmişdi. Şirkət, modelin yalnız təxminən 150 etibarlı təşkilat və dövlət qurumuna açılmasına icazə vermişdi. Məqsəd, pis niyyətli şəxslər bu gücə sahib olmamış, müdafiəçilərin öz sistemlərini qorumasına kömək etmək idi.

Bəs nə üçün birdən-birə ixrac qadağası tətbiq edildi? İki əsas hadisə buna səbəb oldu. Birincisi, Anthropic Cənubi Koreyanın bir telekom şirkətinə Mythos-a giriş imkanı verdi. ABŞ rəsmiləri bu şirkətin Çinlə əlaqəsi ola biləcəyindən şübhələndilər. İkincisi, Amazon-un baş direktoru Endi Cessi, şirkətin tədqiqatçılarının Fable 5 modelinin təhlükəsizlik mexanizmlərini keçməyin yolunu tapdığını bildirdi. Nəticədə, Ticarət Departamenti ixrac nəzarəti direktivi verdi və Anthropic məhsullarına girişi dərhal məhdudlaşdırmalı oldu.

Maraqlıdır ki, bu heç də yeni bir hadisə deyil. Hökumətlər onilliklər boyu təhlükəli hesab etdikləri kiber texnologiyaların yayılmasını ixrac nəzarəti ilə məhdudlaşdırmağa çalışırlar, lakin bu cəhdlər nadir hallarda uğurlu olub. Bunun ən bariz nümunəsi 1990-cı illərin əvvəllərində baş verib.

PGP və şifrələmə müharibəsi

O dövrdə kompüter alimləri internet üzərindən ötürülən məlumatları qorumaq üçün şifrələmə texnologiyaları inkişaf etdirirdilər. Bunlardan ən məşhuru "Pretty Good Privacy" və ya qısaca PGP adlanan proqram təminatı idi. PGP, məlumatları o qədər güclü şifrələyirdi ki, hətta kimsə onu ələ keçirsə belə, məzmununu oxuya bilmirdi.

ABŞ hökuməti PGP-ni təhlükəli bir silah kimi qiymətləndirdi. Onların əsas qorxusu, bu texnologiyanın kəşfiyyat agentliklərinin elektron poçtları izləməsinə mane olması idi. Buna görə də, ABŞ Gömrük Xidməti PGP-nin yaradıcısı Fil Zimmermana qarşı silah ixracı qaydalarını pozduğu iddiası ilə cinayət istintaqı başlatdı.

Zimmerman isə maraqlı bir taktika seçdi. O, PGP-nin mənbə kodunu (source code) kitab şəklində çap etdirdi. Birinci Düzəliş (ifadə azadlığı) qanunlarına görə, kitablar ixrac nəzarətindən azad idi. Beləliklə, o, əsasən "kitab satmaqla" məşğul olduğunu iddia edərək, proqram kodunu bütün dünyaya yaymağı bacardı.

Bu hadisə, ixrac nəzarətinin ən böyük uğursuzluqlarından biri kimi tarixə düşdü. Nəhayət, ABŞ hökuməti istintaqı dayandırdı və PGP bütün dünyada sərbəst şəkildə yayılmağa başladı. Bu gün istifadə etdiyiniz HTTPS, SSL/TLS kimi təhlükəsizlik protokollarının təməlində məhz PGP-nin tətbiq etdiyi şifrələmə üsulları dayanır.

Casus proqramlar və NSO Group

İxrac nəzarətinin uğursuz olduğu digər bir sahə casus proqramlar, xüsusən də NSO Group-un məşhur Pegasus proqramıdır. İsrail şirkəti olan NSO, Pegasus-u yalnız hökumət qurumlarına satdığını və onun terrorizmlə mübarizə üçün istifadə edildiyini iddia edirdi.

Lakin reallıq tamamilə fərqli oldu. Pegasus, dünyanın müxtəlif ölkələrində jurnalistləri, insan hüquqları müdafiəçilərini və siyasi dissidentləri izləmək üçün istifadə edildi. İxrac nəzarəti qaydalarına baxmayaraq, bu casus proqram nəzarətsiz şəkildə yayıldı və böyük bir təhlükəsizlik skandalına səbəb oldu.

ABŞ hökuməti NSO-nu qara siyahıya saldı, lakin bu, artıq gec idi. Pegasus-un mənbə kodu və oxşar texnologiyalar artıq müxtəlif ölkələrdəki şirkətlər tərəfindən klonlaşdırılmışdı. Bu gün dünyada Pegasus-a bənzər onlarla casus proqram mövcuddur və onların çoxu heç bir ixrac nəzarətinə tabe deyil.

Süni intellekt üçün nə deməkdir?

Mythos hadisəsi göstərir ki, hökumətlər hələ də keçmişdən dərs çıxarmayıblar. Süni intellekt modellərinin ixracını məhdudlaşdırmaq, PGP və Pegasus nümunələrində olduğu kimi, böyük ehtimalla uğursuz olacaq. Bunun bir neçə səbəbi var:

• Mənbə kodu və model çəkiləri (weights) rəqəmsal formada olduğu üçün asanlıqla kopyalana və ötürülə bilər
• Digər ölkələrdə də güclü süni intellekt laboratoriyaları var və onlar öz modellərini inkişaf etdirə bilərlər
• Qadağalar, yenilikçi şirkətləri və tədqiqatçıları daha az tənzimlənən ölkələrə köçməyə sövq edə bilər
• Texnologiya o qədər sürətlə inkişaf edir ki, hökumətlər buna ayaq uydura bilmir

Tarix göstərir ki, kiber texnologiyaların yayılmasını ixrac nəzarəti ilə dayandırmaq, çayın qarşısını barmaqla kəsməyə bənzəyir. Daha ağıllı yanaşma, bu texnologiyaların məsuliyyətli istifadəsi üçün beynəlxalq standartlar və əməkdaşlıq mexanizmləri yaratmaqdır. Axı, PGP-nin yaradıcısı Fil Zimmermanın dediyi kimi: "Şifrələmə çox güclüdür ki, hökumətlər onu idarə edə bilsin. Və çox vacibdir ki, onu qadağan etməyə cəhd etsinlər."