Realta Fusion: Termonüvə Reaksiyasından Birbaşa Elektrik Enerjisi Əldə Edən İlk Şirkət
Termonüvə enerjisi sahəsində çalışan startaplar üçün ən çətin mərhələ artıq geridə qalıb. 2022-ci ildə aparılan tarixi təcrübə sübut etdi ki, idarə olunan
Realta Fusion: Termonüvə Reaksiyasından Birbaşa Elektrik Enerjisi Əldə Edən İlk Şirkət
Termonüvə enerjisi sahəsində çalışan startaplar üçün ən çətin mərhələ artıq geridə qalıb. 2022-ci ildə aparılan tarixi təcrübə sübut etdi ki, idarə olunan termonüvə sintezi reaksiyaları istehlak etdiyindən daha çox enerji istehsal edə bilər. Lakin indi şirkətlərin qarşısında yeni bir problem dayanır: reaktorlarının kifayət qədər elektrik enerjisi istehsal edərək gəlirli ola biləcəyini sübut etmək.
Viskonsin ştatında yerləşən Realta Fusion startapı bu sahədə mühüm bir addım atıb. Şirkət iyunun 19-da apardığı təcrübədə WHAM adlı nümayiş reaktorundan birbaşa elektrik enerjisi əldə edərək bir lampanı işıqlandırmağı bacarıb. Realta Fusion-un təsisçisi və baş icraçı direktoru Kieran Furlongun sözlərinə görə, bu, özəl sektorun ictimaiyyətə nümayiş etdirdiyi ilk uğurlu təcrübədir.
Birbaşa Enerji Çevrilməsinin Üstünlükləri
Termonüvə reaktorlarında enerji əldə etməyin iki əsas yolu var. Birinci üsul reaksiyanın temperaturunu artıraraq daha çox istilik istehsal etmək, bu istilikdən buxar yaratmaq və turbinləri fırlatmaqdır. İkinci və daha səmərəli üsul isə elektrik enerjisini birbaşa termonüvə reaksiyasından toplamaqdır. Realta Fusion məhz bu ikinci üsulu seçib.
Furlong izah edir ki, birbaşa enerji çevrilməsi təxminən 90% səmərəlidir. Bu o deməkdir ki, potensial enerjinin 90%-i elektrik enerjisinə çevrilir. Müqayisə üçün qeyd edək ki, bugünkü parçalanma reaktorlarında istifadə olunan buxar turbinlərinin səmərəliliyi cəmi 33% təşkil edir. Bu fərq kommersiya baxımından çox böyük əhəmiyyət daşıyır.
Reaksiyanın Öz Enerjisini Təmin Etməsi
Hər bir elektrik stansiyası işləmək üçün istehsal etdiyi enerjinin bir hissəsini istehlak edir. Termonüvə reaktorları da istisna deyil. Startapların qarşısındakı ən böyük problem istehlak etdiyindən daha çox enerji istehsal edə bilən reaktorlar qurmaqdır. Birbaşa enerji çevrilməsi bu maneəni aşmağı xeyli asanlaşdırır.
Realta Fusion-un kommersiya reaktorlarında istifadə etməyi planlaşdırdığı deuterium-tritium yanacağı ilə işləyən reaksiyalardan əldə olunan enerjinin təxminən 20%-i yüklü helium nüvələri, yəni alfa hissəcikləri şəklindədir. Startap xüsusi bir prototip elektrik çeviricisi quraraq onu reaktorun ucuna yerləşdirib. Bu çevirici vasitəsilə 100 volt gərginlikdə bir neçə amper elektrik cərəyanı əldə edərək bir neçə lampanı işıqlandırmaq mümkün olub.
Elektrik Dövranının Faydaları
Kommersiya miqyaslı bir elektrik stansiyasında birbaşa enerji çeviriciləri plazmanın qızdırılması üçün kifayət qədər enerji təmin etməlidir. Furlong bu prosesi "elektrik enerjisinin təkrar dövriyyəyə buraxılması" kimi izah edir. Onun hesablamalarına görə, bu dövriyyə kommersiya stansiyasının ümumi məhsuldarlığını 20-30% artıra bilər.
"Elektrik enerjisinin volanını fırlatmaq, desək, çox faydalıdır", deyə Furlong qeyd edir. Bu texnoloji yanaşma sayəsində reaktor öz ehtiyacları üçün xarici enerji mənbələrinə daha az bağlı olacaq və ümumi səmərəlilik əhəmiyyətli dərəcədə artacaq.
Gələcək Perspektivlər
Realta Fusion birbaşa enerji çevrilməsini nümayiş etdirən ilk şirkət olsa da, bu texnologiyanı reaktorlarında tətbiq etməyi planlaşdıran yeganə startap deyil. Sam Altman tərəfindən dəstəklənən Helion şirkəti də öz planlarında birbaşa enerji çevrilməsinə əsaslanır, lakin hələlik bu texnologiyanı ictimaiyyətə nümayiş etdirməyib.
Termonüvə enerjisi sahəsində bu cür irəliləyişlər Azərbaycan kimi enerji idxalından asılı olan ölkələr üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Gələcəkdə təmiz, tükənməz və səmərəli enerji mənbəyi olan termonüvə reaktorları enerji müstəqilliyini təmin etmək üçün yeni imkanlar yarada bilər. Realta Fusion-un bu uğuru göstərir ki, termonüvə enerjisi artıq elmi laboratoriyaların hüdudlarından çıxaraq real kommersiya həllinə çevrilməyə başlayır.