Süni intellekt işdən çıxarmaları: Niyə bu dalğa partlayışa hazır bombaya çevrilir?

Süni intellekt işdən çıxarmaları: Niyə bu dalğa partlayışa hazır bombaya çevrilir?

Texnologiya dünyasında qəribə bir paradoks yaşanır. Bir tərəfdən şirkətlər rekord mənfəət və gəlir əldə etdiklərini açıqlayır, digər tərəfdən isə on minlərlə işçini işdən çıxarırlar. Bəs bəhanə nədir? Əlbəttə ki, süni intellekt (AI). Bəs bu, həqiqətənmi belədir, yoxsa işəgötürənlər üçün əlverişli bir örtük?

Statistikalar olduqca çoxşaxəlidir. TrueUp adlı texnologiya iş platformasının məlumatına görə, bu il texnologiya şirkətlərində təxminən 363 işdən çıxarma hadisəsi baş verib və bu, təxminən 150 min insana təsir edib. Bu, gündə təxminən 974 nəfər deməkdir ki, bu da ötən illə müqayisədə 44 faiz daha sürətlidir. Keçən ay son iki ilin ən yüksək aylıq göstəricisi qeydə alınıb — təxminən 40 min iş yeri ləğv edilib. Challenger, Grey & Christmas konsaltinq şirkətinin araşdırmasına görə, ardıcıl üç aydır ki, bütün sektorlarda işdən çıxarmaların ən çox göstərilən səbəbi məhz süni intellektdir.

Lakin getdikcə daha çox insan bu izahata şübhə ilə yanaşır. Onlar düşünür ki, süni intellekt əsl səbəb deyil, sadəcə rahat bir bəhanədir. Bunun ən bariz nümunəsi Block şirkətində baş verən hadisədir. Jack Dorsey şirkət işçilərinin demək olar ki, yarısını işdən çıxardıqdan sonra bunun səbəbini süni intellektlə izah etməyə çalışdı. Lakin o, sosial mediada tənqidlərə məruz qaldıqda etiraf etməli oldu ki, pandemiya dövründə həddindən artıq işçi götürüblər. Yəni əsl problem şişirdilmiş kadr sayı idi, süni intellekt deyil.

Məşhur vençur kapitalisti Marc Andreessen də bu məsələyə aydınlıq gətirib. O, süni intellekti "gümüş güllə bəhanəsi" adlandırıb. Andreessen podkastda verdiyi müsahibədə bildirib ki, mahiyyət etibarilə hər böyük şirkətdə həddindən artıq işçi var. Onun sözlərinə görə, şirkətlər ən azı 25 faiz, çox vaxt 50 faiz, bəzən isə 75 faiz həddindən artıq işçi qüvvəsinə malikdir. İndi isə onların əlində rahat bir bəhanə var: "Ah, bu süni intellektə görədir."

Uber şirkətində baş verənlər bu qeyri-müəyyənliyi çox yaxşı göstərir. Şirkət insan resursları departamentinin təxminən 23 faizini ixtisar etdi. Rəsmi açıqlamaya görə, bunun süni intellektlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Lakin maraqlıdır ki, bu addım Uber-in texnologiya direktoru şirkətin 2026-cı il üçün süni intellekt kodlaşdırma büdcəsinin dörd aya tükəndiyini və mühəndislərin Cursor, Claude Code kimi alətlərə xərcləmələrinin məhdudlaşdırıldığını açıqlamasından cəmi bir ay sonra atıldı. Şirkət nə desə də, bu iki hadisə arasında əlaqə görməmək çətindir.

Vəziyyəti daha da partlayıcı edən nədir? On minlərlə işçi qapıya qoyularkən, azsaylı süni intellekt insayderləri inanılmaz dərəcədə varlanır. Keçən ayın əvvəlində AI çip istehsalçısı Cerebras Systems Nasdaq birjasında ilk gününü 68 faiz artımla başa vurdu. Şirkətin bazar dəyəri təxminən 67 milyard dollara çatdı ki, bu da 2020-ci ildə Snowflake-in çıxışından bəri ən böyük ABŞ texnologiya IPO-su idi. Şirkətin həmtəsisçiləri Andrew Feldman və Sean Lie bir gecədə milyarder oldular.

SpaceX isə keçən cümə günü birjaya çıxdı və hazırda 2.1 trilyon dollarlıq bazar dəyərinə malikdir. Bu, Elon Musk-ı kağız üzərində trilyoner etdi və daha yüzlərlə insanı milyonçuya çevirdi. Bir tərəfdə işini itirən on minlərlə insan, digər tərəfdə isə süni intellekt dalğasında zənginləşən azsaylı seçilmişlər.

Bütün bunlar nəyə gətirib çıxarır? Cəmiyyətdə bərabərsizlik hissi getdikcə dərinləşir. İnsanlar görür ki, şirkətlər rekord qazanclar əldə edərkən onları işdən çıxarır və bunun üçün süni intellekti bəhanə edir. Eyni zamanda, süni intellekt sənayesində çalışan azsaylı insanlar inanılmaz sürətlə varlanır. Bu, sosial gərginliyi artıran bir toz çəlləyidir.

Bu dalğanın arxasında duran əsl səbəblərə nəzər salaq:

• Pandemiya dövründə həddindən artıq işə qəbul: Şirkətlər pandemiya zamanı çox optimist idilər və indi bu səhvi düzəldirlər
• Süni intellektin rahat bəhanə kimi istifadəsi: İşəgötürənlər üçün "AI" demək, "səhv etdik" deməkdən daha asandır
• Mənfəət marjasını artırmaq istəyi: Daha az işçi ilə daha çox qazanc əldə etmək cəhdi
• Real səmərəlilik ehtiyacı: Bəzi hallarda süni intellext həqiqətən də bəzi işləri avtomatlaşdıra bilər

Bəs siz, iş axtaran və ya texnologiya sahəsində çalışan bir insan olaraq nə etməlisiniz? İlk növbədə, bu tendensiyanı başa düşmək və buna uyğun hazırlıq görmək vacibdir. Bacarıqlarınızı inkişaf etdirmək, süni intellekt alətlərindən istifadə etməyi öyrənmək və alternativ karyera yolları düşünmək faydalı ola bilər.

Unutmayın ki, süni intellekt bir çox işi avtomatlaşdırsa da, yeni iş yerləri də yaradır. Əsas məsələ dəyişikliklərə uyğunlaşmaq və daim öyrənməyə hazır olmaqdır. Bu gün işdən çıxarılanlar sabah yeni bacarıqlarla daha yaxşı işlər tapa bilərlər. Çünki texnologiya dünyası dəyişir, amma insan potensialı və yaradıcılığı həmişə dəyərli olaraq qalır.