Yazıçı Ian Bogost: "Xırdalıqlar" Həyatımızı Həddindən Artıq Rahatlıqdan Qurtarmağa Kömək Edə bilər
Silikon Vadisi səhv şeylər üzərində işləyir? Məşhur yazıçı, dizayner və akademik Ian Bogost-un yeni kitabı "The Small Stuff: How to Lead a More Gratifying
Yazıçı Ian Bogost: "Xırdalıqlar" Həyatımızı Həddindən Artıq Rahatlıqdan Qurtarmağa Kömək Edə bilər
Silikon Vadisi səhv şeylər üzərində işləyir? Məşhur yazıçı, dizayner və akademik Ian Bogost-un yeni kitabı "The Small Stuff: How to Lead a More Gratifying Life" (Xırdalıqlar: Daha Məmnunedici Həyat Necə Yaşamaq olar) məhz bu sualı gündəmə gətirir. Başlığı bir qədər özünə kömək kitablarını xatırlatsa da, Bogost texnologiyanın fiziki dünya ilə əlaqəmizi necə dəyişdirdiyini kəskin tənqid edir.
Bogost, Atlantic jurnalında dərc olunan və avtomobillərdə əl sürət qutusunun (stick shift) tənəzzülündən bəhs edən məşhur məqaləsini kitabın başlanğıc nöqtəsi kimi götürür. O, gündəlik həyatımızın bir çox aspektlərinin - avtomobillərdən tutmuş qapılara, hətta tualetlərə qədər - getdikcə "maddi olmayan" hala gəldiyini iddia edir. Biz artıq əşyalarla birbaşa təmasda deyilik, onlar bizim üçün görünməz hala gəlib.
"Əsas fikir budur ki, biz hiss dünyamızdan qopmuşuq və bunun səbəbi rahatlıq texnologiyalarıdır," deyə Bogost izah edir. O, bu dəyişikliyin yalnız texnologiya ilə bağlı olmadığını, bir çox amillərin - təkcə Silikon Vadisi üslubunda texnologiyanın deyil - insanları yaşadıqları dünyadan uzaqlaşdırdığını vurğulayır. "Onlar gündəlik həyatın toxumasını soyub atıblar." Bu, sadəcə bir tendensiya deyil, həyat keyfiyyətimizə birbaşa təsir edən bir reallıqdır.
Bogost texnologiya sənayesinin daimi tənqidindən bir qədər yorulduğunu etiraf edir. Buna görə də o, geniş ictimai dəyişiklikləri tələb etməkdənsə, gündəlik hissi təcrübələrdə "məmnunluq" tapmağa diqqət yetirir. "Adi insanlara 'Biz bərabərsizliyi və ya kapitalizmi həll etməliyik, sonra həyatımızı tam yaşaya biləcəyik' demək çox böyük yükdür," deyə o qeyd edir. "Adi insanlar bunu gözləmək məcburiyyətində deyillər." Bu, hər kəsin öz həyatında kiçik dəyişikliklər edə biləcəyi anlamına gəlir.
Bogost, rahatlıq və təcrübə arasındakı tarazlıq, Silikon Vadininin necə daha yaxşı işlər görə biləcəyi və "nostaljiyə olan hipster marağı" kimi mövzuları da müzakirə edir. O, əl sürət qutusu haqqında yazdığı məqalənin niyə bu qədər böyük reaksiya aldığını araşdırıb. "İnsanlar həqiqətən əl sürət qutularını bu qədər sevirdilər? Mən elə düşünmürdüm," deyə Bogost xatırlayır. Bir il düşündükdən sonra o başa düşdü ki, əslində o, uzun müddətdir bu mövzu üzərində işləyir. O, tosterlər, smoothielər və slushielər haqqında yazdıqlarına nəzər saldıqda anlayıb ki, adi həyat onu həmişə cəlb edib.
Kitabın əsas mesajı budur: Həyatımızı həddindən artıq asanlaşdıran texnologiyalar bizi ətraf aləmdən qoparıb. Biz avtomatik qapılar, toxunma ekranlar, səsli köməkçilər və digər "rahatlıq" vasitələri ilə əhatə olunmuşuq. Bu, bir çox işi asanlaşdırsa da, eyni zamanda bizi real dünya ilə təmasdan məhrum edir. Məsələn, əl sürət qutusu olan bir avtomobil sürmək sürücü ilə maşın arasında birbaşa əlaqə yaradır. Amma avtomatik transmissiya bu əlaqəni zəiflədir. Elektrikli avtomobillər isə bu əlaqəni tamamilə itirir.
Bogost, insanların bu itirilmiş əlaqəni yenidən qurmaq üçün böyük ictimai dəyişiklikləri gözləməməli olduğunu deyir. Bunun əvəzinə, hər kəs gündəlik həyatın kiçik detallarına diqqət yetirə bilər. Məsələn, bir fincan qəhvə hazırlayarkən onun qoxusunu, dadını, istiliyini hiss etmək. Və ya bir qapını açarkən onun ağırlığını, toxumasını duymaq. Bu sadə görünən hərəkətlər bizi indiki ana qaytara və həyatdan daha çox məmnunluq hissi verə bilər.
Silikon Vadisi üçün də tövsiyələr var. Bogost, texnologiya şirkətlərinin yalnız rahatlıq və sürətə deyil, həm də istifadəçi təcrübəsinin keyfiyyətinə diqqət yetirməli olduğunu vurğulayır. Yeni məhsullar hazırlayarkən, onların insanları real dünyadan qoparmaq əvəzinə, onlarla daha dərin əlaqə qurmasına kömək etməsi vacibdir. Bu, həm də Azərbaycandakı texnologiya istifadəçiləri üçün aktual bir məsələdir. Biz də gündəlik həyatımızda smartfonlara, tətbiqlərə və digər rəqəmsal alətlərə o qədər bağlıyıq ki, bəzən ətrafımızdakı real dünyanı görmürük.
Nəticə olaraq, Ian Bogost-un "The Small Stuff" kitabı bizə sadə bir həqiqəti xatırladır: Həyatın mənası böyük uğurlarda deyil, gündəlik anların içində gizlənir. Rahatlıq və sürət naminə bu anları qurban vermək, əslində özümüzü həyatdan məhrum etməkdir. Bəlkə də, Silikon Vadisi səhv şeylər üzərində işləyir, amma hər birimiz öz həyatımızda doğru şeylərə - "xırdalıqlara" diqqət yetirərək daha məmnunedici bir həyat yaşaya bilərik.